زندگى او با مرگ راحتى پايان يافت . دو تن از خدمهء وى ، كه فرمان قتلشان را صادر كرده بود و قرار بود كه فرداى آن روز به قتل برسند او را از ميان برداشتند . به اين ترتيب لكهء نام او از صفحات تاريخ قرن نوزدهم زدوده شد . آغا محمد خان چنان نزد ايرانيان منفور است كه در تاريخ سه هزار سالهء اين كشور هيچ يك از پادشاهان تا اين حد منفور واقع نگرديده است . نام وى مشام كليو « 1 » را متعفن ساخته است . در اين موقع تغييرات بزرگى در ايران صورت گرفت . اين كشور ، كه زمانى جنبهء شرقى آن همانند كشور چين بود ، با سياست اروپايى تماس بيشترى حاصل كرد و بتدريج « ديپلماسى » و فعاليتهاى اقتصادى جاى جنگ را گرفت و قتل و خونريزى كمتر اتفاق افتاد و تشكيل توده‌هايى از چشم و اهرامى از جمجمه منسوخ شد . در قرن نوزدهم فتحعليشاه ، گرچه بيش از اغلب اسلاف خود با مغرب زمين آشنايى داشت ، نشان داد كه پادشاهان مشرق زمين از قوهء ابتكار در امور داخلى و سياستمدارى بىبهره نيستند . پروفسور براون شرح مىدهد كه اين پادشاه چگونه در زمينهء امور مربوط به زندگانى خصوصى خود موفق به اختراع حمامى شد كه دستور داد در تهران از سنگ مرمر ساختند و در اين گرمابه بود كه زنان حرمسراى او از سرسره مرمرى سر مىخوردند ؛ در حالى كه فتحعليشاه ، يعنى ارباب و سرور آنها ، در پايين منتظر ايستاده بود تا آنها را بگيرد . با اينهمه ، وى امور داخلى را با تفريحات خود مخلوط نمىكرد . هنگامى كه مشاهده كرد وزير او ، كه سلطنت خود را مديون او بود ، زياده از حد براى منافع مردم كوشش مىكند وى را از كار بر كنار كرد و در پاتيلى از روغن داغ انداخت . در ايران ، فتحعليشاه به مناسبت ريش بلند و تعداد كثير افراد خانواده‌اش مشهور است . از اين پس امور ايران وضع متجددترى به خود مىگيرد . صفحات كتب خطى آن با نامهايى از قبيل ناپلئون و كاپيتان جان ملكم « 2 » و رالينسن « 3 » درخشان مىشود . از انگلستان و روسيه و تركيه نيز اغلب ذكرى به ميان آمده است . ناصر الدين شاه ، كه دوبار به اروپا مسافرت كرد و در آستانهء جشن « 4 » سال 1896 م به دست ميرزا رضا كرمانى به قتل رسيد ، شخصيت برجسته‌اى به شمار مىرود . مذهب جديد بابى و آزار سخت پيروان اين

--> ( 1 ) . Clio در اساطير يونان نام الاهه تاريخ است . - م . ( 2 ) . مقصود همان سر جان ملكم معروف است . - م . ( 3 ) . مقصود سر هنرى رالينسن كاشف معروف خطوط ميخى كتيبهء بيستون است . - م . ( 4 ) . مقصود جشنى است كه به مناسبت پنجاهمين سال سلطنت ناصر الدين شاه در تدارك آن بودند . - م .